تاريخ : ۱۳٩٢/۱٢/۸ | ۱٠:٤٦ ‎ق.ظ | نویسنده :

دست کم طی دو دهه اخیر نوشته­ ها و گفته­ های بسیاری درباره یکسان­ انگاری یا ناهمسانی ژئوپلیتیک و جغرافیای سیاسی نوشته شده­ است. هر کدام از نویسندگان و گویندگان استدلال ویژه خود را مطرح کرده­ اند. با این حال، نویسنده متن هم از شمار کسانی است که این دو اصطلاح را دو مفهوم برای بیان وضعیت «کنش متقابل جغرافیا و سیاست» می­ داند. زیرا هم هر دو واژه ژئوپلیتیک و جغرافیای سیاسی آمیزه ­ای از دو واژه «ژئو» زمین و «پلیتیک» سیاست هستند. واژه «ژئو» گواه بر زمین با تمام ویژگی­ های و توانش­ های انسانی و طبیعی آن است و «پلیتیک» هم  به معنای سیاست با محوریت قدرت است. شگفتی آنجاست همه کسانی که مدعی تمایز این دو هستند نخست آنکه عموماً خود را ژئوپلیتیسین یا ژئوپلیتیک­ شناس می­ دانند دیگر آنکه از ارائه تعریفی که این دو را از هم جدا بیانگارد ناتوان نشان داده ­اند چون دقیقاً هر دو واژه را به جای هم می­ توان به کار برد. بارها دیده شده که حوزه مطالعاتی ژئوپلیتیک را سیاست خارجی و فراکشوری و جغرافیای سیاسی را کشوری دانسته ­اند. از هر منظری به جغرافیای سیاسی نگریسته شود این علم زیر مجموعه علوم جغرافیایی است که به تحلیل پدیده­ های سیاسی-فضایی می­ پردازد و مقیاس مطالعاتی آن از سطح خرد تا کلان یا به بیان جغرافیایی از محلی تا جهانی را پوشش می­ دهد. از این رو،کاستی بنیادی رویکردهایی که حوزه جغرافیای سیاسی درون کشوری و ژئوپلیتیک را فراکشوری و سیاست خارجی می‏ داند به نا آشنایی یا بی پروایی آنها به جستار «مقیاس» در علوم جغرافیایی باز می­ گردد. از دیگر سو، گاه مطرح می‏ کنند که مفاهیم جغرافیای سیاسی سرشتی ایستا و مفاهیم ژئوپلیتیک پویایی دارند. این در حالی است که از یک سو بنیاد آفرینش بر گردش و پویایی نهاده و از دیگر سو، برخاسته از رشد و گسترش فناوری‏ها و دگرگونی در نیازها و خواست­ های انسان، قلمرو اثرگذاری و اثرپذیری انسان‏ها مقیاسی فراکروی یافته ‏است. از این رو، پویایی و دگرگونی، بخشی از چرخه زیست آدمیان بوده است که در آینده جهش بیشتری خواهد داشت. از این رو، پذیرفتنی ‏تر آن است که ژئوپلیتیک را کوته‏ نوشت(1) جغرافیای سیاسی بدانیم و همه ویژگی­ هایی که پیش از این برای جغرافیای سیاسی برشمرده شد بر ژئوپلیتیک هم جاری شود که این مهم افزون بر کاهش سَر گردانی‏ های موجود در جامعهِ جغرافیای سیاسی، زمینه بازگشت به خاستگاه جغرافیایی این علم را فراهم می‏ کند. هر چند در بسیاری از متون دو دهه اخیر در حوزه جغرافیای سیاسی نیز می‏ توان چنین رویکردی را دنبال کرد که در چهارچوب آن مرز و تمایز میان جغرافیای سیاسی و ژئوپلیتیک بی معنا شده است.

دکتر مراد کاویانی راد-استادیار جغرافیای سیاسی دانشگاه خوارزمی

----------------------------------

(1)Abbreviation



  • سبزک
  • ای‌جکس