معرفی نظریه ژئوپلیتیکی: نظریه مفهوم جدیدی از هارتلند(دکتر حافظ نیا)

ارائه ی این نظریه توسط : دکتر محمدرضا حافظ نیا(استاد تمام جغرافیای سیاسی دانشگاه تربیت مدرس)

دکتر محمد رضا حافظ نیا در فصلنامه ژئوپلیتیک (تابستان 1386) و در مطلبی با عنوان یادداشت سردبیر،به ارائه نظریه ی مفهوم جدیدی از هارتلند پرداخته و پس از اشاره به نظریه ی هارتلند مکیندر ، می نویسد:

اگرچه فضاها و مکان های جغرافیایی به طور کلی دارای نقش آفرینی سیاسی می باشند ، ولی این نقش آفرینی در ابعاد زمانی - مکانی دارای شدت و ضعف است . بنابراین نقش آفرینی سیاسی فضاها و مکان های جغرافیایی اولا به یک اندازه نیست ، ثانیا طی زمان ثابت نمی باشد و با توجه به شرایط،دچار تحول می شود.

اصطلاح (هارتلند)به عنوان یک مفهوم ژئوپلیتیکی می تواند به این معنی باشد که یک مکان یا فضای جغرافیایی از حیث نقش آفرینی سیاسی آن چنان قوی عمل کند که بتواند تاثیر جهانی داشته ، یا سیاست های جهانی را تحت تاثیر قرار دهد و یا اینکه بر فرآیندهای سیاسی جهان اثر بگذارد و به آن ها شکل بدهد و یا اینکه مدعیان قدرت در مقیاس های جهانی ،منطقه ای و محلی برای کنترل و تسلط بر آن به رقابت بپردازند تا بتوانند سلطه و اقتدار خود را بر فرآیند ها و سیاست های کروی و جهانی یا منطقه ای نسبت به دیگران حفظ نموده و ارتقا بخشند . بنابراین مفهوم هارتلند ، هم به لحاظ اهمیت و نقش آفرینی سیاسی و هم به لحاظ تطبیق فضایی-مکانی در بستر زمان ثابت نبوده و متغیر می باشد.

دکتر حافظ نیا بر این باور است که هارتلند به مفهوم فضای جغرافیایی که سیاست های جهانی را متاثر نموده و از نقش آفرینی سیاسی بسیار قوی در شکل دهی به فرآیند های سیاسی کروی برخوردار است ، از لحاظ مکانی- فضایی به ویژه از اواخر دوران جنگ سرد دچار تحول شده و محل آن تغییر نموده است و در حال حاضر بر جنوب غرب آسیا تطبیق می نماید که شامل کشور های پاکستان ، افغانستان ، ایران ، عراق ، کویت ، ترکیه ، سوریه ، اردن ، لبنان و مناطق شرقی مدیترانه ، قفقاز ، خزر و خلیج فارس می باشد.

از عوامل موثر بر تغییر مکان تدریجی هارتلند می توان به موارد زیر اشاره نمود:

1 - تثبیت قلمرو های ژئواستراتژیک دوران جنگ سرد (آمریکا و شوروی) با اجرای کمربند محصور سازی و ممانعت از نقش آفرینی سیاسی هارتلند مورد نظر مکیندر؛

2 - اهمیت یابی ریملند به جای هارتلند مکیندر و تبدیل شدن آن به قلمرو رقابت دو اردوگاه شرق و غرب؛

3 - ظهور ایدئولوژی دینی در پی بروز انقلاب اسلامی به عنوان رقیب ایدئولوژی های مسلط دوران جنگ سرد؛

4 - خروج فضای جغرافیایی فلات ایران از حوزه نفوذ اردوگاه غرب و آمریکا در پی سقوط نظام شاهنشاهی در ایران و اشغال افغانستان توسط شوروی سابق و در نتیجه به هم خوردن موازنه های ژئواستراتژیک و ژئوپلیتیک؛

5 - فروپاشی نظام دوقطبی و پایان جنگ سرد و سیال شدن ژئوپلیتیک جهان و حادث شدن دوران گذار ژئوپلیتیکی؛

6 - رشد اقتصادی جهان و اعتبار یابی بیشتر انرژی های فسیلی نفت و گاز؛

7 - رشد ایدئولوژی های دینی و نقش آفرینی سیاسی ادیان و مذاهب؛

8 - حادثه 11 سپتامبر و آسیب پذیر شدن فرضیه دژ آمریکای شمالی.

هارتلند جدید در جنوب غربی آسیا ،فضای جغرافیایی مستطیلی شکل را در بر می گیرد که تقریبا بین مدارات 25 تا 40 درجه شمالی و نصف النهارات33 تا 75 درجه ی شرقی قرار گرفته و از شرق مدیترانه تا فلات پامیر و جلگه های سند و پنجاب کشیده می شود.این منطقه نقش فوق العاده ای در فرآیندهای سیاسی و شکل گیری سیاست جهانی از خود به جای می گذارد و سایر فضاها و سیستم های بین المللی  را متاثر می کند.

مطالب بالا برگرفته شده بود از کتاب :

نظریه های ژئوپلیتیکی ، نگارنده : حسن رحیمی‌ ، نشر انتخاب

/ 4 نظر / 180 بازدید
حسن رحیمی

با سلام و تبریک رتبه 10 خدمت سعید آقای گل شاید انشاءا... در سال تحصیلی جدید در دانشگاه تربیت مدرس هم دانشگاهی شدیم چون رتبه من هم البته در مقطع دکتری 4 شده است از وبلاگت خوشم آمد ولی یک اشکال کوچولو داشت و آن هم این که مثلا در همین متن (نظریه دکتر حافظ نیا) بهتر بود که منبع مورد استفاده را هم در پایان می اوردید.(مثلا برگرفته از کتاب نظریه های ژئوپلیتیکی - تالیف حسن رحیمی ...) بعد از این سعی کنید برای تمامی مطالبتان منبع مورد استفاده را معرفی کنید این کار به ارزش علمی کار شما می افزاید. همچنین این نظریه را بطور ناقص مطرح کرده اید بهتر است این نظریه ها را بطور کامل مطرح نمایید. موفق و پیروز باشید. رحیمی - تبریز

رحیمی

با سلام مجدد خدمت سعید آقا امیدوارم که از همین امروز به فکر دکترا باشید. کتاب های روش تحقیق و اصول و مفاهیم ژئوپلیتیک دکتر حافظ نیا را از همین حالا شروع کنید به خواندن. در ضمن سئوالی برای من پیش آمد و آن اینکه کتاب نظریه های ژئوپلیتیکی در اردیبهشت 92 چاپ شده ولی به علت اشکالات موجود در طرح و متن روی جلد آن تا هفته پیش پخش نشده بود (البته از هفته پیش، طرح روی جلد تصحیح و پخش آن شروع گردید) خواستم ببینم کتاب را چطور فراهم کرده بودید؟ هر چند دو جلد از کتاب را در روز مصاحبه دکتری به دکتر کاویانی راد و دکتر عبدی داده بودم. با احترام: رحیمی

خیلی بی جنه تشری داری

خیلی بی جنه تشریف داری