همسایگان و مناطق مرزی ایران

مجموع نوار مرزی جمهوری اسلامی ایران، بالغ بر 8731 کیلومتر می باشد که 4113 کیلومتر مرز خشکی و 1918 کیلومتر مرز آن را مرز رودخانه‌ ای، دریاچه و باتلاق تشکیل می دهد و 2700 کیلومتر طول کرانه های ایران در شمال (دریای خزر) و جنوب (خلیج فارس و دریای عمان) می باشد. در بعضی از نقاط، مرز طبیعی این کشور با مرز سیاسی آن منطبق است. در بسیاری از خطوط مهم مرزی، بین مرز طبیعی و سیاسی انطباق وجود ندارد. به طور کلی مرز طبیعی ایران شامل همه فلات ایران است. مرزهای ایران در دریای آزاد جنوب کشور و در خلیج فارس واقع است و از دهانه فاو تا بندرعباس 1259 کیلومتر (خط مستقیم) امتداد دارد. مرز سیاسی در این حوزه از ساحل، 12 مایل دریایی است. جزایر نیز هریک حدود شش مایل مرز دریایی دارند. به جز جزیره فارسی که مرز آن روی خط منصف بین ایران و عربستان قرار دارد و در کنار آن جزیره عربی مربوط به عربستان واقع شده است که اگر شش مایل مرز دریایی برای این دو جزیره در نظر گرفته شود، خط مرزی روی این جزیره قرار میگیرد. بر اساس توافق بین ایران و عربستان، مرز مشترک، حدفاصل بین این دو جزیره است.

در دریای عمان از بندرعباس تا دهانه خلیج گواتر، 784 کیلومتر مرز به صورت خط مستقیم است. مرز سیاسی آن 12 مایل و مرز اقتصادی با کشور عمان 50 مایل استو مابقی، دریای بین المللی است.

در دریای بسته نیز کشور ایران در دریای خزر با همسایگان خود 657 کیلومتر مرز مشترک دارد و براساس قرارداد 1942 بین ایران و شوروی سابق هرکشور تا 10 مایل مرز سیاسی داشته و دارای حق انحصاری اقتصادی است و بقیه دریا مشترک است. پس از فروپاشی شوروی و استقلال کشورهای آسیای مرکزی این دریا بین ایران، آذربایجان، روسیه، ترکمنستان و قزاقستان به صورت مشاع قابل بهره برداری است.

مرزهای غربی ایران با عراق از دهانه فاو تا دالامپرداغ، 1609 کیلومتر است که 84 کیلومتر آن در اروندرود بر اساس خط تالوگ قرار دارد و از دهانه فاو تا نهرخین تداوم می یابد. بقیه مرز مشترک این دو کشور، مرز خشکی است که از لحاظ شکل، متنوع ترین مرز سیاسی است. در منطقه قصرشیرین و نفت شهر، به صورت محدب و در دره شیلر، بین کردستان ایران و عراق که بانه را از مریوان جدا می کند، مرز به شکل مقعر و در جلگه خوزستان مرز به صورت خط مستقیم است. کشور ترکیه نیز از همسایگان غربی ایران است که از دالامپرداغ تا قره سوی سفلی و ارس 486 کیلومتر مرز مشترک بین این دو کشور را تشکیل می دهد. مرزهای شمالی ایران نیز از پورآلان تا آستارا امتداد دارد که 767 کیلومتر با آذربایجان و 40 کیلومتر با ارمنستان مشترک است و از خلیج حسن قلی تا دهانه ذوالفقار 1206 کیلومتر ادامه می یابد و بقیه بین ایران و ترکمنستان مرز مشترک است. در شرق ایران کشورهای افغانستان و پاکستان واقع شده اند که از دهانه ذوالفقار تا ملک سیاه کوه 945 کیلومتر با افغانستان و از ملک سیاه کوه تا دهانه خلیج گواتر 978 کیلومتر با کشور پاکستان مرز مشترک است.

شایان ذکر است که در مقطع زمانی مورد بررسی، همسایه های ایران تحولات چشمگیری را پشت سر گذاشته اند. قبل از جنگ جهانی اول، کشور ایران از غرب با امپراتوری عثمانی و از شمال با امپراتوری روسیه تزاری و از جنوب و جنوب شرق با امپراتوری استعماری انگلستان همسایه بود. بعد از جنگ جهانی اول، با فروپاشی امپراتوری عثمانی، ایران با عراق و ترکیه امروزی و با سقوط حکومت تزارها با اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی همسایه شده و هم اکنون با فروپاشی شوروی، ایران با کشورهای آذربایجان، ارمنستان و ترکمنستان در شمال همسایه است.

با به استقلال رسیدن کشورهای حاشیه جنوب خلیج فارس و خروج هندوستان از استعمار بریتانیا و تجزیه هندوستان، تقسیمات سیاسی جدیدی به وجود آمد. اگرچه در این دگرگونی ها مرزهای کشور ایران از لحاظ فیزیکی تغییری نکرده است، اما از لحاظ ژئوپلیتیک تحول عمده ای یافته و موقعیت ایران تحت تاثیر قرار گرفته است.

مطالب بالا برگرفته شده بود از کتاب:

جغرافیای نظامی ایران، نگارنده: دکتر سید یحیی صفوی، انتشارات سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح

/ 1 نظر / 963 بازدید
ناهید

استفاده کردیم ممنون