مکتب فضائی در جغرافیای سیاسی

مکتب فضائی رویکرد معرفت شناسانه ای در جغرافیا است که بر پخش، پراکندگی، آرایش و انتظام پدیده ها و نیز ساختها، سیستم ها و کنش های متقابل در فضای جغرافیایی تمرکز می نماید. در این مکتب کمیت گرائی، اندازه گیری، الگوهای هندسی و ریاضی، تصویرسازی و نقشه، مدل سازی، طراحی و اشکال هندسی برای نمایش و تبیین الگوهای توزیع، ساختها، سیستم ها و کنش های متقابل اهمیت خاصی دارند.

در مکتب فضائی محدودیت مقیاس جغرافیایی وجود ندارد و الگوهای پخش و ساختها و سیستم های فضائی در همه مقیاس ها مورد توجه و مطالعه قرار می گیرند. مکتب فضائی با توضیح فوق پدیده ای قرن بیستمی است که تاریخ آن به اوایل قرن بیستم و کارهای پاتریک گدس در سال 1915 در زمینه سیستم فضائی شهر جهانی و نیز نظریه مکان مرکزی والتر کریستالر در سال 1933م برمی گردد. پدیده های مزبور به نوعی در حوزه جغرافیای سیاسی قرار دارند. این دیدگاه در قالب بیان تصویری و ساختی پدیده های فضائی نظیر ساختهای فضائی درونشهری مانند دوایر متحدالمرکز، ساخت های قطاعی و شعاعی توسعه یافت و در سال1953 با تئوری پخش تورستن هگرستراند جغرافیدان سوئدی از رونق زیادی برخوردار شد.

در حوزه ژئوپلیتیک، مکتب فضائی برای اولین بار در نظریه مکیندر در سال 1904م تحت عنوان هارتلند و محور جغرافیایی تاریخ تجلی یافت. مکیندر سطح سیاره زمین را در قالب یک ساختار فضائی سه بخشی که از ماهیت مرکز-پیرامونی برخوردار بود تبیین نمود. او در این ساختار، روابط قدرت بین سه بخش ساختار فضائی اش (هارتلند، هلال داخلی و هلال خارجی) را تشریح کرد. چند سال بعد از او هاوس هافر ژئوپلیتیسین معروف آلمانی نظریه فضائی خود را در قالب ساختار سه بخشی شمالی-جنوبی با ماهیت مرکرز-پیرامون ارائه داد.

مکتب فضائی علاوه بر سرشت نظری و تبیینی خود از قابلیت کاربردی زیادی برخوردار شد و توانست نقش موثری در کارائی علم و تخصص جغرافیایی در ساماندهی فضاهای زیست و زیستگاه های انسانی از خود نشان دهد. در این راستا حوزه تخصصی کاربردی برنامه ریزی های مکانی/فضائی در قلمرو معرفت شناسی جغرافیا پدیدار شدند. رشته های تخصصی تحت عنوان برنامه ریزی فضائی (آمایش سرزمین)، برنامه ریزی شهری و روستائی، برنامه ریزی فضائی فعالیتهای اقتصادی (توریسم، اقتصاد و فضا و غیره) در چارچوب مکتب فضائی در قرن بیستم ظهور پیدا کردند و توانستند به آمایش و ساماندهی فضاهای سکونتگاهی  و زیستگاهی بشر بویژه در اروپا، آمریکای شمالی، ژاپن، شوروی سابق و غیره بپردازند.

بر این اساس مکتب فضائی در نیمه دوم قرن بیستم از اعتبار و اهمیت زیادی برخوردار شد. در قلمرو جغرافیای سیاسی علاوه بر مدل های فضائی ژئوپلیتیکی، ساماندهی سیاسی فضا و آمایش فضاهای محلی، ملی و بین‌المللی از منظر سیاسی نظیر ساماندهی کالبدهای فضائی سازمان های اداری و حکومتی، تقسیمات فضائی کشوری و شهری و حوزه بندی های انتخاباتی توسعه پیدا کردند و ابعاد کاربردی رشته جغرافیای سیاسی را متجلی نمودند.

در مکتب فضائی، مفهوم فضای جغرافیایی به عنوان کالبد و چارچوب الگوهای پخش و انتظام پدیده ها و نیز ساختمندی و ترکیبات ساختاری و سیستمی فضا و نیز الگوهای کنش متقابل فضائی از اهمیت ویژه ای برخوردار است. فضای جغرافیایی واقعیتی است سه بُعدی که از طول، عرض و ارتفاع برخوردار است و قلمرو حیات و نشو و نما، مانور و حرکت ابنای بشر و موجودات زنده می باشد و در مجموع اکوسیستم جغرافیایی را تشکیل می دهد.

مکتب فضائی در قلمرو اکوسیستم های جغرافیایی بر معرفت شناسی در حداقل سه زمینه یا حوزه تاکید دارد که عبارتند از: تبیین ساختارها و سیستم های فضائی، تبیین الگوهای پخش و انتظام پدیده ها، تبیین کنش ها و روابط متقابل فضائی بین پدیده ها و ساختهای فضائی.

- ساختارها و سیستم های فضائی نظیر: ساختار سیاسی کره زمین، ساختار تقسیمات فضائی درون‌کشوری، ساخت های قدرت (تک قطبی، دو قطبی و چند قطبی)، ساختهای روابط و حوزه های نفوذ ژئوپلیتیکی، ساختهای مرکز-پیرامون، ساختهای فضائی ژئوپلیتیکی، قلمروهای حاکمیتی و غیر آن.

- الگوهای پخش و انتظام پدیده ها نظیر: الگوی پخش و توزیع قدرت در فضا، الگوهای پخش رأی و انتخابات، الگوی پخش پدیده هایی نظیر هسته ها و کانون های سیاسی، کانون های بحران و خطر، کانون های جرم و مواد مخدر، الگوی پخش سیستم های سیاسی، پدیده دموکراسی، اقوام، اقلیت ها، ادیان و مذاهب و غیره، و اساسا تمامی الگوهای سیاسی که با نقشه، تصویر، مدلسازی فضائی و تحلیل فضائی قابل تبیین و تشریح می باشد.

- کنشها و روابط متقابل فضائی نظیر: شبکه ها و جریانهای جمعیتی و مهاجرتهای بین المللی، کنش متقابل سیاسی بین پایتخت های کشورها، کنش متقابل اداری و سیاسی بین پایتختها و مراکز استانی و ایالتی و شهرستانی در درون کشورها، کنش متقابل فضائی بین شبکه های شهری جهانی و منطقه ای، شبکه ها و جریانهای پول، انسان، اندیشه و اطلاعات بین مکانها و فضاهای جغرافیایی، شبکه های اجتماعی در فضای مجازی، تبادل پیام و اطلاعات در فضای مجازی، شبکه ها و جریانهای اقتصاد، تجارت و حمل‌و‌نقل بین‌المللی، شبکه های قاچاق مواد، کالا، انسان، پول و غیره، کنشهای متقابل و تجلی های فضائی قراردادها، پیمانها و کنوانسیون های بین المللی (جهانی و منطقه ای) و نظایر آن.

محورهای اصلی و تمامی موارد مزبور و سایر موضوعات مشابه، همگی در قلمرو معرفت شناسی، مکتب فضائی در جغرافیای سیاسی قرار دارند. بر این اساس مباحثی چون ساختها و سیستم های ژئوپلیتیکی، جغرافیای انتخابات، ابعاد فضائی روابط بین المللی و بین کشوری، تعاملات سیاسی و اجتماعی در فضای مجازی، مناسبات سیاسی بین مکانها و فضاهای جغرافیایی، آمایش و ساماندهی سیاسی فضا، و بالاخره مدیریت سیاسی فضا در چارچوب معرفت شناسی مکتب فضائی قرار دارند. بنابراین با توجه به قلمرو معرفت شناسی مکتب فضائی، نظریه های ژئوپلیتیکی: هارتلند هالفورد مکیندر، ریملند اسپایکمن، مرکز-پیرامون هاوس هافر، هارتلند قطبی سورسکی، مناطق ژئوپلیتیکی گلداشتاین و برژینسکی، ساختار و سیستم ژئوپلیتیکی کوهن، مرکز-پیرامون جان فریدمن و ایمانوئل والرشتاین، ساختار ژئوپلیتیکی و نیز روابط ژئوپلیتیکی حافظ نیا، برخورد تمدن های هانتینگتون، ساختهای قدرت، نظریه وابستگی، نظریه شبکه شهرهای جهانی یا جهان شهرها، و همچنین نظریه جاذبه، نظریه مکان مرکزی، نظریه پخش، نظریه نظام جهانی و جغرافیای انتخابات در قلمرو مکتب علم فضائی در جغرافیای سیاسی قرار می گیرند.

در مکتب فضائی روش شناسی توصیفی-تحلیلی به عنوان استراتژی تولید معرفت نقش اساسی را ایفا می کند و تجلی های فضائی به وسیله کرومهای و نشانه های فضائی و در قالب نقشه ها، تصاویر و مدلهای فضائی به نمایش گذاشته می شوند.

مطالب بالا برگرفته شده بود از کتاب:

فلسفه جغرافیای سیاسی، نگارندگان: دکتر محمدرضا حافظ نیا - دکتر مراد کاویانی راد، انتشارات پژوهشکده مطالعات راهبردی    

/ 1 نظر / 12 بازدید
جعفری

سلام آقای صادقلو. اگر خاطرتون باشه برای انتخاب رشته با شما تماس گرفتم و راهنمایی کردید. بهرحال قسمت این بود که به دوستان دانشگاه تهران بپیوندم و از دوستان دانشگاه مدرس دورتر باشم. البته خودم خیلی دوست دارم با دوستان مدرس هم در ارتباط مستمر باشم. اینه که الان براتون می نویسم و همچنین وبلاگی هم درست کردم. ضمن تبریک سال تحصیلی جدید، در صورت تمایل خوشحال خواهم شد تبادل لینک هم داشته باشیم...