نگاهی به تبعات ژئوپلیتیک همه پرسی استقلال اقلیم کردستان عراق

نگاهی به تبعات ژئوپلیتیک همه پرسی استقلال اقلیم کردستان عراق: «یک صحنه سازی عقیم و بچگانه»

سعید صادقلو * / روزنامه وطن امروز / 6 شهریور 1396

 

کشور عراق با مساحتی حدود ۴۳۷ هزار کیلومتر مربع، پنجاه‌وهشتمین کشور جهان از نظر وسعت قلمرو جغرافیای سیاسی است. جمعیت این کشور ۳۳ میلیون نفر است. بخش شمالی کشور عراق را عمدتاً کردها تشکیل می‌دهند. مساحت مناطق عمدتاً کردنشین حدود ۶۰ تا ۷۰ هزار کیلومتر مربع برآورد می‌شود. بنابر قانون اساسی عراق، نام این منطقه اقلیم کردستان است. منطقه امروزی کردستان عراق در دوران باستان بخش اصلی امپراتوری آشور را تشکیل می‌داد. همه منطقه امروزی کردنشین عراق تا سال ۱۵۱۴ میلادی (۸۹۲ هجری شمسی)، یکی از ایالات ایران بود. در جنگ چالدران که بین نیروهای «شاه‌اسماعیل صفوی» و «سلطان سلیم عثمانی» در سال ۱۵۱۴ میلادی انجام گرفت، بر اثر شکست ایران، بخشی از این مناطق از ایران جدا و نصیب عثمانی شد.
عراق کشوری با قومیت‌های مختلف است که عمده صاحب‌نظران، ترکیب قومی این کشور را حدود ۷۵ درصد عرب، ۲۰ درصد کرد و ۵ درصد باقیمانده را ترکمنان، آشوریان و… برآورد می‌کنند. کردها اکثریت جمعیت اقلیم کردستان را تشکیل می‌دهند و پس از آنان به ترتیب ترکمن‌ها، ایزدی‌ها، آشوریان، کلدانی‌ها، سورانی‌ها و… از جمله باشندگان اقلیم هستند. جدا از اقلیت غیرکرد اقلیم، محتویات فرهنگی اقلیم کردستان بسیار با فرهنگ ایران‌زمین شباهت دارد. عمده زبان‌های موجود در منطقه، کردی سورانی و کردی بادینانی (کرمانجی) است. هرچند عمده شهروندان اقلیم، توانایی صحبت با زبان عربی را نیز دارند.
از نظر سیاسی اقلیم کردستان، بین ۲ جریان «سورانی» و «بادینانی» (کرمانجی) تقسیم شده‌است که دارای دو نوع گویش کردی متفاوت هستند. گویش سورانی تحت نفوذ طالبانی است که اربیل و سلیمانیه تا خانقین را زیر پوشش دارد و گویش بادینانی، منطقه بارزان است که تا ترکیه پیش می‌رود.
رئیس اقلیم کردستان عراق، مسعود بارزانی است. پس از آنکه ارتش عراق به علت حملات داعش در اواسط سال ۲۰۱۴ از کرکوک خارج شد، نیروهای پیشمرگه کرد کنترل این شهر نفتخیز را در دست گرفتند و بارزانی تأکید کرد نیروهای کرد از شهری که کنترل آن را در دست گرفته‌اند، خارج نخواهند شد. آن مسئله‌ای که در گفتار مسؤولان اقلیم کردستان عراق عیان است، تردید آنها نسبت به ادامه یکپارچگی کشور عراق و همچنین دشواری عظیم برای بازگشت به شرایط توسعه قبل از حضور داعش در این منطقه است.
داستان همه‌پرسی اقلیم کردستان بحث جدیدی نیست و سالیان متمادی است چه دولت و چه پارلمان اقلیم آن را مطرح کرده‌اند. اما همه‌پرسی‌ای که اخیراً در رسانه‌های دیداری و شنیداری بزرگنمایی شده‌است، آنقدر به دور از واقعیت‌های جغرافیایی- سیاسی طرح‌ریزی شده‌است که عملاً بی‌نتیجه و عقیم خواهد بود. برگزاری این همه‌پرسی، نشان از ساده‌لوحی و کم‌فهمی جغرافیایی- سیاسی مسؤولان اقلیم کردستان است که در ادامه دلایل این سخن توضیح داده خواهد شد. برخی تحلیلگران مسائل سیاسی جهان نیز با دستپاچگی و سراسیمگی، ادعای تشکیل کشوری جدید در شمال عراق را پس از برگزاری همه‌پرسی ابراز کردند که متأسفانه این هم نشان از کم‌فهمی جغرافیایی- سیاسی آن تحلیلگران است. اگر از منظر جغرافیای سیاسی و ژئوپلیتیک به مسئله بنگریم، واقعیت‌هایی وجود دارد که ثابت می‌کند حتی اگر نتایج این همه‌پرسی با درصد قاطعی به نفع استقلال‌طلبان (که البته بسیار محتمل است) باشد، باز هم برون‌داد و نتایج عملی این همه‌پرسی، میانگینی در حد صفر خواهد بود. واقعیت‌های موجود بیانگر این واقعیت است که همه‌پرسی پیش رو، تنها یک صحنه‌آرایی مضحک از سوی مقامات سیاسی اقلیم کردستان است و نتیجه‌ای بالاتر از صحنه‌آرایی نخواهد داشت. از منظر ژئوپلیتیک صلح و انسانیت‌گرا، همه‌پرسی در مسائل مختلف خوب است اما به شرط آنکه از لحاظ منطقی و عقلانی نیز دستاوردی داشته باشد. دلایل زیر اثبات خواهد کرد کشوری جدید در شمال عراق ایجاد نخواهد شد.
یک: اینکه اقلیم کردستان عراق، دارای اختیارات خاص و ممتازی در گردانندگی امور مربوط به خود در چارچوب قانون اساسی کشور عراق است. نوع حکومت اقلیم کردستان، نه‌تنها فدرالی و شبه‌فدرالی نیست، بلکه با واقعیت‌های موجود شاید بتوان برای آن عنوان «فرافدرال» را به کار برد، چرا که این اقلیم اختیاراتی دارد که در هیچ جای جهان، در میان نظام‌های فدرالی یافت نمی‌شود. وجود رئیس اقلیم، نخست‌وزیر، پارلمان اقلیم، پرچم مشخص، درآمد مشخص اقلیم و… متغیرهایی است که ثابت می‌کند این منطقه با پتانسیل‌های موجود هم، می‌تواند در جغرافیای سیاسی عراق ادامه حیات دهد. هم‌اکنون نیز، اقلیم کردستان عراق مستقل است، پس جدایی برای چه؟! این است که همه‌پرسی استقلال کردستان عراق تنها در حد بازی با کلمات است، چرا که عملاً این منطقه، امور مربوط به خود را طبق قانون اساسی عراق، با حداقل دخالت دولت عراق انجام می‌داده و در چارچوب احترام به تمامیت ارضی عراق مستقل بوده‌است.
دو: یکی از شروط اساسی برای موجودیت رسمی یک کشور در عرصه بین‌الملل، شناسایی خارجی آن کشور است. اگر کشوری را عمده کشورهای مستقل جهان به رسمیت نشناسند، هیچ زمانی آن کشور به صورت رسمی تشکیل نخواهد شد. اقلیم کردستان عراق نیز چنین وضعیتی دارد. قدرت‌های بین‌المللی نظیر روسیه، چین، اتحادیه اروپایی و… اعلام کرده‌اند با برگزاری این همه‌پرسی مخالفند و آن را به رسمیت نخواهند شناخت. در کنار این مسئله، همسایگان اقلیم کردستان عراق، مانند ایران و ترکیه نیز این همه‌پرسی را به رسمیت نمی‌شناسند. زمانی که عمده کشورهای مستقل و تأثیرگذار جهان با این جدایی مخالفند، پس قطعاً این همه‌پرسی عقیم خواهد ماند؛ بنابراین برگزاری این همه‌پرسی توسط مسؤولان اقلیم کردستان، ذهن انسان را بیشتر یاد «خود گویی و خود خندی؛ عجب مرد هنرمندی» می‌اندازد.
سه: به عنوان فرض محال، در صورت تشکیل چنین کشوری، این کشور نخواهد توانست با همسایگان خود ارتباط سازنده و مناسب برقرار کند، چرا که با تشکیل آن کشور، همگی مخالف بوده‌اند و وجود چنین کشوری مغایر با منافع ملی همسایگان آن کشور است. به علاوه در صورت ایجاد چنین کشوری، این کشور راهی به دریای آزاد و آب‌های گرم نیز نخواهد داشت. پس این دو متغیر در کنار هم، باعث می‌شود آن کشور دچار «خفگی جغرافیایی» باشد. پس تشکیل آن دور از ذهن است!
در نهایت این نکته را باید گفت که برگزاری این همه‌پرسی، نه‌تنها به ضرر یکپارچگی و تمامیت ارضی عراق است، بلکه در کنار آن باعث گسترش و تشویق خشونت و ناامنی، بویژه در شمال عراق خواهد شد.

*دانشجوی دکتری جغرافیای سیاسی و ژئوپلیتیک دانشگاه تربیت مدرس و عضو پیوسته انجمن ژئوپلیتیک ایران

/ 0 نظر / 60 بازدید